Kamu binalarında bakım ve periyodik kontroller: yükümlülükler ve süreler

6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu, kamu ve özel sektöre ait bütün işlere ve işyerlerine uygulanır. Bu kanuna dayanan İş Ekipmanlarının Kullanımında Sağlık ve Güvenlik Şartları Yönetmeliği'nin 7 nci maddesine göre yönetmeliğin EK-III'ündeki tablolarda yer alan ekipman ve tesisatlar periyodik kontrole tabidir ve bu kontroller periyodik kontrolleri yapmaya yetkili kişilerce yapılır. EK-III, 23 Aralık 2025 tarihli değişiklikle yeniden düzenlenmiştir.

Madde 7 ayrıca kurulumdan sonra ve ilk kullanımdan önce, önemli bakım ve onarım faaliyetlerinden sonra ve seyyar olmayan ekipmanın her yer değişikliğinde kontrol yapılmasını öngörür. İşveren ile yetkili kişi arasında, kontrol hizmetinden en geç bir gün önce İSG-KATİP sistemindeki örneğe uygun sözleşme düzenlenir. Kontrol sonuçları ıslak imzalı ya da güvenli elektronik imzalı olarak kayıt altına alınır ve yetkililer istediğinde gösterilmek üzere saklanır.

EK-III'teki tablolar, bina işletmesinde sık karşılaşılan ekipman ve tesisatlar için standartlarda süre belirtilmemişse en çok bir yıllık kontrol aralığı öngörür. Bu grupta şunlar yer alır:

• Isıtma kazanları, basınçlı hava tankları, kapalı genleşme tankları, boyler ve akümülasyon tankları.
• Elektrik tesisatı ve topraklama tesisatı, yıldırımdan korunma tesisatı, jeneratör, transformatör ve akümülatör.
• Yangın söndürme sistemleri (yangın pompaları, sprinkler, yangın dolapları, hidrant ve benzeri), portatif yangın söndürücüler ve yangın algılama ve uyarı sistemleri.
• Kaçış yolu basınçlandırma ve duman tahliye sistemleri ile havalandırma ve klima tesisatı.

Basınçlı kaplarda yılda en çok bir kez yapılan her periyodik kontrolde işletme basıncıyla hidrostatik test yapılır; azami üç yılda bir veya her önemli bakım ve onarımdan sonra da üretim standardındaki test basıncıyla hidrostatik test gerçekleştirilir. Kontrol raporunda uygunsuzluk bulunan ekipman, eksikler giderilene kadar kullanılmaz ve işveren bunu görünür bir uyarıyla işaretler. EK-III'e göre kontrol raporları ekipman kullanıldığı sürece, bakım ve onarım kayıtları ise ekipmanın kullanım ömrü boyunca saklanır.

Asansörler, 4 Mayıs 2018 tarihli Asansör Periyodik Kontrol Yönetmeliği'ne tabidir. Yönetmeliğin 8 inci maddesine göre binada sürekli kullanılan asansörün periyodik kontrolü yılda en az bir defa, Sanayi ve Teknoloji Bakanlığınca yetkilendirilen ve ilgili idare ile protokol imzalayan A tipi muayene kuruluşuna yaptırılır. İlgili idare belediyedir; belediye sınırları dışındaki yapılarda il özel idaresidir. Kontrolü yaptırma yükümlülüğü ilgili idare ile bina sorumlusuna aittir ve yönetmelik kamu binalarında bina sorumlusunu o binanın sorumlu yetkilisi olarak tanımlar.

Kontrol sonucu kusursuz, hafif kusurlu, kusurlu ve güvensiz olarak dört grupta değerlendirilir ve asansöre sırasıyla yeşil, mavi, sarı veya kırmızı etiket iliştirilir. Kırmızı etiketli asansörün kullanımına izin verilmez ve uygunsuzluklar en fazla altmış gün içinde giderilir. Sarı etiketli asansörde bu süre en fazla yüz yirmi gündür. Süre sonunda yapılan takip kontrolünde uygunsuzluğun giderilmediği anlaşılırsa asansör, ilgili idarece elektriği kesilerek mühürlenir. Asansörde kaza meydana gelirse periyodik kontrol yeniden yaptırılır.

Belediyeler bu düzende iki ayrı konumdadır: kentteki asansörler için ilgili idare, kendi hizmet binalarındaki asansörler için ise bina sorumlusu. Bu nedenle kendi binalarına ait kontrol tarihleri ve etiket durumları, belediyenin başkalarından talep ettiği düzenle aynı titizlikte izlenmelidir.

Binaların Yangından Korunması Hakkında Yönetmelik, acil aydınlatma, yönlendirme, yangın algılama ve uyarı sistemleri (madde 84) ile yangın söndürme sistemlerinin (madde 100) bina sahibi, yöneticisi veya bunların yazılı olarak sorumluluklarını devrettiği bina yetkilisinin sorumluluğunda, ilgili standartların gerektirdiği periyodik kontrole, teste ve bakıma tabi tutulmasını şart koşar.

Yönetmeliğin 99 uncu maddesine göre yangın söndürme cihazlarının yılda bir kez yerinde genel kontrolü yapılır ve dördüncü yılın sonunda söndürme maddeleri yenilenerek hidrostatik testleri yapılır. Sıvı ve katı yakıtlı kazanların bacaları yılda en az iki defa yetkili kişilere temizlettirilir (madde 58). Binada senede en az bir kez söndürme ve tahliye tatbikatı yapılır (madde 129). Madde 131'e göre kamu binaları kurum amiri ve görevlendireceği kişi veya heyet, mülki amir ya da bağlı olunan kurumun müfettiş veya kontrolörlerince denetlenir.

Binalarda Enerji Performansı Yönetmeliği, kamu binalarını hizmet amaçlı binalar arasında sayar. Yönetmeliğin 25 inci maddesine göre enerji kimlik belgesi düzenleme tarihinden itibaren on yıl süreyle geçerlidir. Binanın yıllık birincil enerji ihtiyacını değiştiren bir uygulama yapılırsa belge bir yıl içinde yenilenir. Belgenin bir nüshası bina sahibi veya yöneticisince saklanır, bir nüshası bina girişinde görülebilecek bir yere asılır.

Yönetmeliğin 24 üncü maddesi, enerji performansını etkileyen mimari, mekanik, elektrik ve aydınlatma sistemlerine ilişkin bakım ve testlerin periyotlarının tasarım aşamasında hazırlanan raporda tanımlanmasını öngörür. Bu bakımların zamanında yapılmasından ve binanın tasarım aşamasındaki enerji performansının altına düşmeyecek şekilde işletilmesinden bina sahibi, yöneticisi ve varsa enerji yöneticisi sorumludur.

Yukarıdaki yükümlülüklerin ortak noktası, her birinin belgeyle kanıtlanmasıdır. İş ekipmanı kontrol raporları yetkililer istediğinde gösterilmek zorundadır; asansör kontrol raporu ilgili idare ve bina sorumlusu tarafından muhafaza edilir; yangın yönetmeliği kamu binalarının kurum amiri, mülki amir veya müfettişlerce denetlenmesini öngörür. Bir denetimde kurumun sorumluluğunu yerine getirdiğini gösteren şey, kontrolün yapılmış olması kadar kaydının erişilebilir durumda olmasıdır.

Aynı kayıtlar bütçe planlamasının da girdisidir. Yıllık kontrol sözleşmeleri her yıl tekrarlanan bir gider kalemidir. Söndürücülerde dört yıllık dolum ve test döngüsü, basınçlı kaplarda üç yıllık hidrostatik test ve enerji kimlik belgesinin on yıllık geçerlilik süresi ise belirli yıllarda yoğunlaşan giderler doğurur. Asansörde kırmızı ya da sarı etiket, kullanım dışı ekipman veya hafif kusurun bir sonraki kontrole kadar giderilmesi şartı, öngörülmemiş onarım harcamalarını kısa bir süreye sıkıştırır. Bina ve ekipman bazında tutulan bakım geçmişi, bu harcamaların hangi yıl hangi binada ortaya çıkacağını önceden görmeyi ve yatırım programını buna göre hazırlamayı mümkün kılar.