Kentsel yeşil alanların bakım planlaması: standart, envanter ve kayıt

14 Haziran 2014 tarihli ve 29030 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Mekânsal Planlar Yapım Yönetmeliği'nin 11. maddesi, imar planlarının yapımı ve değişikliklerinde kentsel, sosyal ve teknik altyapı alanları için Yönetmeliğin EK-2 tablosunda belirtilen asgari standartlara ve alan büyüklüklerine uyulmasını ister. EK-2 tablosu 17 Mayıs 2017 tarihli değişiklikle bugünkü biçimini almıştır.

Tablonun açıklamalarına göre ilçe sınırları içinde çocuk bahçesi, oyun alanı, park, meydan, semt spor alanı, botanik parkı, mesire yeri ve rekreasyon alanları için açık ve yeşil alan standardı 10 m²/kişi olarak uygulanır. Bu standart içinde kamuya ait, düzenleme ortaklık payına tabi çocuk bahçesi, oyun alanı, park, meydan ve semt spor alanlarının oranı toplamı yüzde 75'in altına düşürülemez. İl bütününde hayvanat bahçesi, kent ormanı, ağaçlandırılacak alan, fuar, panayır ve festival alanı ile hipodrom için 5 m²/kişi eklenir ve açık ve yeşil alan standardı toplam 15 m²/kişi olarak hesaplanır.

Standart, alanın planda ayrılıp ayrılmadığını ölçer. Alanın gerçekte ne durumda olduğu, ne kadarının düzenlenip hizmete açıldığı ve hangi sıklıkla bakım gördüğü ise plan belgesinde yer almaz. Kişi başına düşen alan arttıkça bakım yükü de artar; biçilecek çim alanı, budanacak ağaç sayısı ve denetlenecek oyun grubu çoğalır.

Bu nedenle park ve bahçe birimlerinin planlaması, imar planındaki alan hesabıyla başlayıp sahadaki varlıkların sayımıyla devam etmelidir. Aynı büyüklükteki iki park, birinde yoğun ağaç ve sulama hattı, diğerinde sert zemin ve meydan bulunması nedeniyle çok farklı ekip ve malzeme ihtiyacı doğurabilir.

Bakım programının dayanağı, her yeşil alanın içerdiği öğelerin konumlu bir listesidir. Envanterde en az şu başlıkların ayrı ayrı tutulması, işin miktarını ve sıklığını belirlemeyi mümkün kılar.

Sulama kaynağı bilgisinin ayrıca önemi vardır. 2024/7 sayılı Tasarruf Tedbirleri Genelgesi belediyeleri de kapsar ve yeşil alanların sulanmasında mümkün olduğunca şebeke suyu kullanılmayacağını hükme bağlar. Hangi alanın hangi kaynaktan sulandığı bilinmeden bu hükmün ne ölçüde uygulandığı gösterilemez. Oyun grupları için Avrupa standardı EN 1176-7:2020, oyun alanı ekipmanı ve zeminin kurulumu, denetimi, bakımı ve işletilmesine ilişkin rehberlik sağlar; denetimlerin her oyun grubu için tarihli olarak kaydedilmesi bu çerçevenin uygulanabilmesinin ön koşuludur.

Yeşil alan işlerinin büyük bölümü mevsime bağlıdır. Sulama ihtiyacı sıcak ve kurak aylarda artar; biçme, budama, dikim, ilaçlama ve yaprak toplama gibi işler ise yılın farklı dönemlerine yayılır. Yıllık takvim, bu işlerin her alan için ayrı periyotlarla tanımlanmasıyla oluşturulur ve ekiplerin ay ay iş yükünü gösterir.

Takvimin işe yaraması için planlanan ile yapılanın aynı kayıtta izlenmesi gerekir. Biçme periyodu aşılan alanlar, ertelenen budamalar veya sulama arızası nedeniyle kuruyan bitkiler ancak bu karşılaştırmayla görünür. Hava koşulları, vatandaş başvuruları ve beklenmeyen hasarlar takvimi sürekli değiştirdiğinden, takvimin yıl içinde güncellenebilir olması da gerekir.

Bakım işlerinin bir çıktısı da atıktır. Sıfır Atık Yönetmeliği biyo-bozunur atık tanımına park ve bahçe atıklarını açıkça dahil eder. Budama ve biçmeden çıkan miktarın kayda alınması, bu atıkların kompost gibi geri kazanım seçenekleriyle değerlendirilmesini planlamayı kolaylaştırır.

5393 sayılı Kanun'un 41. maddesine göre stratejik plan ve performans programı bütçenin hazırlanmasına esas teşkil eder. 56. maddeye göre belediye başkanı, faaliyetleri performans ölçütlerine göre hedef ve gerçekleşme durumu ile sapmaların nedenlerini açıklayan bir faaliyet raporu hazırlar; rapor meclise sunulur ve kamuoyuna açıklanır.

İş emri düzeyinde tutulan kayıt, hangi alana ne zaman, hangi ekiple ve hangi malzemeyle bakım yapıldığını gösterir. Bu kayıtlar alan başına bakım maliyetinin hesaplanmasını, yeni açılacak parkların bakım bütçesine etkisinin önceden görülmesini ve vatandaş başvurularına belgeye dayalı yanıt verilmesini mümkün kılar. Riskli ağaçlar veya oyun grubu denetimleri söz konusu olduğunda tarihli kayıt, idarenin gerekli özeni gösterdiğinin de kanıtıdır.

Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisi'nin kent politikası yapıcıları ve uygulayıcılar için hazırladığı 2017 tarihli Urban green spaces: a brief for action başlıklı yayın, kentsel yeşil alanların planlanması ve tasarımının yanında izleme ve değerlendirmeyi de ayrı bir başlık olarak ele alır.

Avrupa Birliği'nde 18 Ağustos 2024'te yürürlüğe giren (AB) 2024/1991 sayılı Doğanın Restorasyonu Tüzüğü, Avrupa Komisyonu'nun açıklamasına göre kentsel ekosistemlerde 2030'a kadar kentsel yeşil alan ve ağaç örtüsünde net kayıp olmamasını, 2030'dan itibaren ise toplam alanın istikrarlı biçimde artmasını hedefler. Bu hedeflerin izlenmesi, yeşil alanların ve ağaç varlığının düzenli olarak ölçülmesine dayanır. Türkiye'deki belediyeler için de güncel bir yeşil alan ve ağaç envanteri, hem plan standardının hem de sahadaki hizmetin ölçülebilir hâle gelmesinin ilk adımıdır.