Açık coğrafi veri standartları ve kurum verisinin taşınabilirliği

Veri yalnızca belirli bir yazılımın okuyabildiği, belgelenmemiş bir biçimde tutulduğunda kurum o yazılıma bağımlı hâle gelir. Aktarım gerektiğinde geometri çoğu zaman taşınabilse de öznitelik yapısı, alanlar arası ilişkiler, koordinat sistemi bilgisi ve verinin kaynağını anlatan açıklamalar kaybolabilir. Dönüşüm için ek hizmet alımı gerekebilir ve bu iş, yeni sistemin devreye alınmasını geciktirebilir. Aynı sorun, veriyi başka bir kurumla paylaşmak ya da farklı bir analiz aracında kullanmak istendiğinde de ortaya çıkar; her paylaşım ayrı bir dönüştürme işine dönüşür.

Bir diğer risk, kurumlar arası paylaşım yükümlülüklerine uyumla ilgilidir. Aşağıda değinilen Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, kamu kurumlarından coğrafi veriyi belirlenen standartlara uyumlaştırmalarını ve ulusal platforma sunmalarını istemektedir. Kapalı bir biçimde tutulan veri, bu yükümlülüğün yerine getirilmesini de güçleştirir.

Coğrafi verinin paylaşımı ve taşınması için uluslararası düzeyde kabul gören standartların büyük bölümü Open Geospatial Consortium (OGC) ve Internet Engineering Task Force (IETF) tarafından yayımlanır. Kurum açısından öne çıkanlar şunlardır:

Bu standartların her biri farklı bir ihtiyaca karşılık gelir. Görüntü olarak harita sunumu, nesne düzeyinde veri paylaşımı ve dosya olarak teslim için şartnamede ayrı ayrı standart belirtilmesi gerekir.

Coğrafi Bilgi Sistemleri Hakkında 49 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi, 7 Kasım 2019 tarihli ve 30941 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanmıştır. Kararname'deki kamu kurum ve kuruluşları tanımı belediyeleri, bağlı kuruluşlarını ve il özel idarelerini de kapsar. Kararname'nin 4. maddesi; coğrafi verinin üretimi ve paylaşımında mükerrerliğin önlenmesini, ulusal standartlara uyulmasını ve birlikte çalışabilirliğin sağlanmasını ilke olarak belirler.

6. madde ise kamu kurumlarını, üretiminden sorumlu oldukları coğrafi verilerin ve veri bilgilerinin belirlenen ilke, usul, esas ve standartlara uyumlaştırılmasını ve paylaşılmasını sağlamakla ve bu verileri Ulusal Coğrafi Bilgi Platformu'na sunmakla görevlendirir. Kararname, metaveriyi "veri bilgisi" olarak tanımlar.

Türkiye Ulusal Coğrafi Bilgi Sistemi (TUCBS), Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı Coğrafi Bilgi Sistemleri Genel Müdürlüğü tarafından yönetilmektedir. TUCBS bünyesinde metaveri yönetim portalı, verinin kimlerle ve hangi biçimde paylaşılacağını belirleyen Coğrafi Veri Paylaşım Matrisi, coğrafi veri sözlüğü ve açık veri portalı gibi bileşenler bulunur. Kurumların veri servisleri ve metaverileri platform üzerinden görüntülenir; veri talep portalı aracılığıyla servisler, veri sahibi kurumun izin verdiği ölçüde diğer kullanıcılarla paylaşılır. Bu işleyişten yararlanabilmek için kurum verisinin standart servislerle ve eksiksiz metaveriyle sunulması gerekir.

Avrupa Birliği'nde benzer bir yapı 2007/2/AT sayılı INSPIRE Direktifi ile kurulmuştur. 15 Mayıs 2007'de yürürlüğe giren Direktif, çevre politikaları için gerekli 34 mekânsal veri temasını kapsar ve metaveri, ağ hizmetleri ile veri setlerinin birlikte çalışabilirliği için bağlayıcı uygulama kuralları içerir.

Taşınabilirliğin en sık göz ardı edilen unsuru koordinat referans sistemidir. Harita Genel Müdürlüğü'nün tanımıyla Türkiye'nin ulusal datumu TUREF, ITRF96 çerçevesinde 2005.0 epokuna dayanır; daha eski çalışmalarda ED50 datumu kullanılmıştır. Kurumun elindeki verinin hangi datum ve projeksiyonda tutulduğu, farklı sistemler arasında hangi dönüşüm parametrelerinin kullanıldığı ve GeoJSON gibi WGS 84 esaslı biçimlere aktarımın nasıl yapıldığı belgelenmezse aktarım sonrasında konum kaymaları ortaya çıkabilir.

Metaveri, verinin ne olduğunu, kim tarafından ve ne zaman üretildiğini, hangi alanı kapsadığını, kalitesini ve hangi koşullarla kullanılabileceğini açıklar. Uluslararası temel standart ISO 19115-1:2014'tür; standart 2018 ve 2020 yıllarında yayımlanan değişikliklerle güncellenmiştir. Metaverisi olmayan bir veri seti teknik olarak aktarılsa bile yeni sistemde güvenle kullanılamaz.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 12. maddesi, teknik şartnamelerde varsa ulusal ve uluslararası teknik standartlara uygunluğu sağlamaya yönelik düzenlemeler yapılmasını öngörür ve belirli bir marka veya modele yönelik tanımlamaları yasaklar. Açık standartlara dayalı gereksinimler bu hükümle uyumludur ve rekabeti daraltmadan veri taşınabilirliğini güvence altına alır. Şartnamede yer alabilecek başlıca hükümler şunlardır:

• Harita sunumunun WMS, nesne düzeyinde veri paylaşımının WFS veya OGC API – Features standartlarıyla sağlanması
• Sözleşme süresince ve sona erdiğinde tüm verinin GeoPackage veya GeoJSON gibi açık biçimlerde, öznitelikleriyle birlikte teslim edilmesi
• Verinin datum ve projeksiyon bilgisinin, kullanılan dönüşüm parametreleriyle birlikte belgelenmesi
• Her veri seti için ISO 19115 esaslı ve TUCBS metaveri gereksinimleriyle uyumlu metaveri hazırlanması
• Veri modelini, alan tanımlarını ve kod listelerini açıklayan bir veri sözlüğünün teslim edilmesi
• Kabul aşamasında örnek bir veri setinin açık biçimde dışa aktarılıp başka bir yazılımda açılarak doğrulanması