Afet planlamasında belediyenin rolü: TAMP, İRAP ve hazır tutulacak veri

5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 14 üncü maddesi itfaiye, acil yardım, kurtarma ve ambulans hizmetlerini belediyenin görevleri arasında sayar. Kanunun 53 üncü maddesine göre belediye; yangın, sanayi kazaları, deprem ve diğer doğal afetlerden korunmak veya bunların zararlarını azaltmak amacıyla beldenin özelliklerini dikkate alarak gerekli afet ve acil durum planlarını yapar, ekip ve donanımı hazırlar. Aynı madde, bu planların il ölçeğindeki diğer acil durum planlarıyla koordineli hazırlanmasını ve ilgili bakanlık, kamu kuruluşları, meslek kuruluşları, üniversiteler ve diğer mahallî idarelerin görüşlerinin alınmasını öngörür.

5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu'nun 7 nci maddesi ise büyükşehir belediyesine il düzeyindeki planlara uygun olarak doğal afetlerle ilgili planlamaları ve hazırlıkları büyükşehir ölçeğinde yapma, itfaiye ve acil yardım hizmetlerini yürütme ve yapıları yangına ve diğer afetlere karşı alınacak önlemler yönünden denetleme görevlerini verir.

AFAD'ın teşkilatı ve görevleri bugün 4 sayılı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi'nin 30 ila 54 üncü maddelerinde düzenlenir. Kararnamenin 51 inci maddesi, kamu kurumlarınca üretilen ve afet yönetiminin her aşamasında kullanılabilecek her türlü veri ve envanter bilgisinin Başkanlıkla bedelsiz paylaşılmasını öngörür. 5902 sayılı Kanun'un ek 1 inci maddesi de büyükşehir belediyelerinin, gerçekleşen en son yıl bütçe giderinin en az binde biri oranında, AFAD'ca uygun görülen afet, acil durum ve sivil savunma yatırım projeleri için harcama yapmasını hükme bağlar.

Türkiye Afet Müdahale Planı (TAMP), afet öncesi, sırası ve sonrasına ait müdahale planlamasının temel ilkelerini ve müdahalede görev alacak birimlerin sorumluluklarını belirler. Plan ilk kez 3 Ocak 2014 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanmış, güncel hâli 6053 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile 15 Eylül 2022 tarihli Resmî Gazete'de yürürlüğe konulmuştur.

Planın uygulama esaslarını belirleyen Afet ve Acil Durum Müdahale Hizmetleri Yönetmeliği, 31 Aralık 2025 tarihli Resmî Gazete'de yeniden yayımlanmış ve 2022 tarihli yönetmeliği yürürlükten kaldırmıştır. Yeni yönetmeliğe göre müdahale organizasyonu operasyon, bilgi planlama, lojistik ve bakım ile finans ve idari işler olmak üzere dört servis olarak kurulur. Servislerin altında afet grupları yer alır; her grubun koordinasyonundan bir ana çözüm ortağı sorumludur ve destek çözüm ortakları bu çalışmaya katılır. Yönetmeliğin geçici 1 inci maddesi, altı ay içinde TAMP'ta gerekli değişikliklerin yapılmasını ve yeni plan yürürlüğe girinceye kadar mevcut planların uygulanmasını öngörür.

Belediye bu yapıda birden fazla noktada yer alır. İl afet müdahale planı, valinin başkanlığında ve il afet ve acil durum müdürlüğünün koordinasyonunda, büyükşehir veya il belediye başkanının katılımıyla hazırlanır. Yerel düzey afet grubu planlarını ilgili belediye de hazırlar ve yerel düzeyde bir afet grubunun koordinasyonu belediyeye ait olabilir. Afet grubu yöneticisi, ana çözüm ortağı kurumun taşra teşkilatının veya belediyenin en üst yöneticisidir. Büyükşehir veya il belediye başkanı, yılda en az iki kez toplanan İl Afet ve Acil Durum Koordinasyon Kurulu'nun da üyesidir.

Müdahale planları afet anında kimin ne yapacağını düzenlerken İl Afet Risk Azaltma Planları (İRAP) afet riskini önceden azaltmaya yönelik eylemleri belirler. AFAD'ın açıklamasına göre çalışmalar Ocak 2021'de tüm illerde başlamış, iller İRAP belgelerini 2021 yılı sonunda tamamlamış ve planlar 2022 ile birlikte ulusal seviyede devreye alınmıştır.

İRAP belgeleri ilin genel durumu, tehlike ve risk değerlendirmeleri, mevcut durum analizi, amaç, hedef ve eylemler ile izleme ve değerlendirme bölümlerinden oluşur. AFAD, her eylem için sorumlu ve destekleyici paydaşların belirlendiğini ve 81 ilde toplam 221 amaç, 1.290 hedef ve yaklaşık 17 bin afet risk azaltma eyleminin tanımlandığını bildirmektedir. 4 sayılı Kararname de il afet ve acil durum müdürlüklerine risk azaltma, müdahale ve iyileştirme il planlarını mahallî idarelerle iş birliği içinde yapma ve uygulatma görevini verir. Bu nedenle belediyenin İRAP'ta sorumlu ya da destekleyici olarak yer aldığı eylemleri bilmesi ve ilerlemesini kayıt altında tutması gerekir.

Yönetmeliğin 9 uncu maddesine göre yerel düzey afet grubu planlarında müdahalede görevlendirilecek personel, ekipman, araç ve gereç gibi kaynakları kapsayan envanterler yer alır; destek illerden ve yakın illerden temin edilebilecek kaynaklar ayrı bir cetvelde gösterilir. Aynı maddeye göre toplanma alanları, çadır ve konteyner kent alanları, barınmaya uygun kamu binaları ve spor tesisleri, depolama ve dağıtım alanları, heliport alanları ve geçici döküm sahaları gibi alanlar kapasiteleriyle birlikte koordinatlı olarak Afet Yönetimi ve Karar Destek Sistemi'ne ve ilgili haritalara işlenir.

Bu hükümler birlikte okunduğunda belediyenin afet öncesinde güncel tutması gereken bilgiler şu başlıklarda toplanır:

• Ekip: afet gruplarında görev alacak personel, görev dağılımı, iletişim bilgileri ve eğitim durumu.
• Ekipman ve araç: iş makineleri, itfaiye ve kurtarma araçları, jeneratörler ve diğer donanımın sayısı, konumu ve çalışır durumu.
• Alanlar: toplanma, geçici barınma, depolama, dağıtım ve geçici döküm alanlarının koordinatları ve kapasiteleri.
• Kritik tesisler: belediye hizmet binaları, içme suyu tesisleri ve ikincil afete yol açabilecek elektrik, doğalgaz, temiz su ve atık su sistemleri.
• Yapı stoku ve adres bilgisi: yönetmeliğin 14 üncü maddesi uyarınca Mekânsal Adres Kayıt Sistemi'nde güncel tutulan ve AFAD'ın kullanımına açık olan veriler.

Kritik tesisler başlığının dayanağı da yönetmeliktedir. İl Afet ve Acil Durum Koordinasyon Kurulu kritik tesislerin oluşturduğu riskleri önlemeye yönelik hazırlık çalışmalarından sorumludur; kurumlar ise hizmet binalarında ikincil afetlere sebep olabilecek sistemler için gerekli önlemleri almakla yükümlüdür. Belediyeler ayrıca içme suyu tesislerinde klorlama çalışmasını yürütür.

Bu yıllık onay takvimi, envanterin de en az yılda bir kez gözden geçirilmesini gerektirir. Ekip, ekipman ve alan bilgisinin farklı birimlerin dosyalarında dağınık durması, planın onay aşamasında ve afet anında bilginin hangi tarihte doğrulandığının anlaşılmasını güçleştirir.

Yönetmeliğe göre TAMP kapsamındaki planlarda yer alan eğitimler ilgili afet grupları tarafından düzenlenir; tatbikatlar ise 8531 sayılı Cumhurbaşkanı Kararı ile 2024'te yürürlüğe konulan Afet ve Acil Durum Tatbikatları Hakkında Yönetmelik hükümlerine göre yapılır. İl Afet ve Acil Durum Koordinasyon Kurulu da planların uygulanabilirliğini tatbikatlarla değerlendirmekle görevlidir.

Tatbikat, envanterde kayıtlı bilginin sahada karşılığının olup olmadığını gösteren en somut sınamadır. Bir aracın beklenen sürede ulaşamaması, bir toplanma alanının kullanılamaz durumda bulunması ya da bir ekibin iletişim bilgisinin eskimiş olması gibi bulguların kayda geçirilmesi ve bir sonraki plan onayından önce envantere işlenmesi, belediyenin 53 üncü maddedeki ekip ve donanımı hazırlama görevinin doğrudan bir parçasıdır.