Belediyelerde atık toplama hizmeti: yasal görev, ayrı toplama ve kayıt

5393 sayılı Belediye Kanunu'nun 14. maddesi, mahallî müşterek nitelikte olmak şartıyla temizlik ve katı atık hizmetlerini belediyenin yapacağı veya yaptıracağı hizmetler arasında sayar. Kanunun 15. maddesinin (g) bendi ise katı atıkların toplanması, taşınması, ayrıştırılması, geri kazanımı, ortadan kaldırılması ve depolanması ile ilgili bütün hizmetleri yapmayı ve yaptırmayı belediyenin yetkileri arasında düzenler.

Büyükşehirlerde görev paylaşımı 5216 sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu ile belirlenmiştir. Kanunun 7. maddesine göre büyükşehir belediyesi, büyükşehir katı atık yönetim planını yapar ve katı atıkların kaynakta toplanması ile aktarma istasyonuna kadar taşınması dışındaki değerlendirme, depolama ve bertaraf hizmetlerini yürütür. Aynı maddeye göre ilçe belediyeleri, büyükşehir katı atık yönetim planına uygun olarak katı atıkları toplar ve aktarma istasyonuna taşır. Toplama hizmetinin günlük planlaması bu nedenle büyükşehirlerde ilçe belediyesinin işidir; ancak plan, büyükşehirin üst planıyla uyumlu olmak zorundadır.

2 Nisan 2015 tarihli ve 29314 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Atık Yönetimi Yönetmeliği'nin 8. maddesi belediyelerin görev ve sorumluluklarını belediye türüne göre sıralar. Bütün belediyeler için ortak olan yükümlülüklerden biri doğrudan saha verisine ilişkindir: belediye, yönetiminden sorumlu olduğu atıkların taşınmasında kullandığı araçların kaydını tutmak, araç takip sistemi kurmak ve talep edilmesi hâlinde kayıtları Bakanlığa ve il müdürlüğüne sunmakla yükümlüdür.

Aynı madde, büyükşehir ilçe belediyelerine atık oluşumunun önlenmesini ve azaltımını da içeren atık yönetim planlarını hazırlayıp Bakanlığa sunma, atıkları kaynağında ayrı toplama, aktarma istasyonuna taşıma, ikili toplama sistemi ile atık getirme merkezi kurma ve toplanan atıklara ilişkin bilgi ve belgeleri Bakanlığa sunma görevlerini verir. İl, ilçe ve belde belediyeleri için de benzer yükümlülükler sayılmış, atık yönetim planının il müdürlüğüne sunulacağı belirtilmiştir.

12 Temmuz 2019 tarihli ve 30829 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan Sıfır Atık Yönetmeliği, mahallî idareleri sıfır atık yönetim sistemini kurmakla yükümlü kılar. Yönetmelik 9 Ekim 2021 tarihinde kapsamlı biçimde değiştirilmiştir. 9. maddeye göre belediyeler, kaynağında ayrı biriktirilen atıkların birbirine karıştırılmadan toplanmasına yönelik altyapıyı geliştirmek, sistemi kent konseyi gündemine almak, mevcut atık hizmetlerinin sisteme entegrasyonuna ilişkin program ve politikaları stratejik planlarına ve bütçelerine yansıtmak ve tam maliyet esaslı tarifeleri belirleyip uygulamakla yükümlüdür.

Yönetmeliğin 14. maddesi toplama ekipmanının biçimini de belirler. Konutlardan toplamada geri kazanılabilir atıklar için mavi, diğer atıklar için koyu gri ekipman kullanılır; cadde, sokak ve kamuya açık alanlara en az ikili set hâlinde ekipman yerleştirilir ve gerektiğinde cam için yeşil ekipman eklenir. Gümüş, altın veya platin nitelikli sıfır atık belgesi alınabilmesi için bunlara ek olarak biyo-bozunur atıklar için kahverengi ekipmanla asgari üçlü toplama sistemi kurulması gerekir. Değişiklikle ayrıca belediyelerde nüfusa göre belirlenen sayıda çevre mühendisi veya çevre görevlisi bulundurulması ve mahallî idarelerin atık getirme merkezi kurması hükme bağlanmıştır.

Sıfır Atık Yönetmeliği'nin 9. maddesinin ikinci fıkrasının (m) bendi, 2021 değişikliğinden sonra belediyelere düzenli bir bildirim takvimi getirir. Buna göre belediye, sistem kapsamında toplanan atıklara ilişkin aylık bilgileri izleyen ayın on beşine kadar Sıfır Atık Bilgi Sistemi üzerinden bildirir, her yıl Mart ayı sonuna kadar bir önceki yıla ait bilgilerin veri kontrollerini tamamlar ve bildirime esas bilgi ve belgeleri muhafaza eder.

Aylık bildirim, ay sonunda elde toplanmış ve doğrulanmış bir miktar verisi bulunmasını gerektirir. Bildirime esas belgelerin saklanması yükümlülüğü ise bildirilen her rakamın hangi sefere, hangi araca ve hangi teslim fişine dayandığının sonradan gösterilebilmesi anlamına gelir.

Sıfır Atık Yönetmeliği'nin 13. maddesi, sistemin kurulmasında ilk adım olarak mevcut durum tespitini sayar: atıkların kaynağı, türü, miktarı, biriktirme, toplama ve taşıma yöntemleri, geçici depolama alanları ve atıkların teslim edildiği yerler belirlenir. Aynı madde, ayrı biriktirilen atık miktarları gibi çıktıların kayıt altında tutulmasını da ister. Bu çerçeve, toplama hizmetinin planlanmasında tutulması gereken veriyi de tarif eder.

Bu veriler ayrı birimlerde ve farklı biçimlerde tutulduğunda aynı soruya birden fazla cevap üretilir. Konteyner sayısı temizlik işleri biriminde, sefer bilgisi araç biriminde, miktar bilgisi tesis tartı fişlerinde kaldığında aylık bildirim her ay yeniden derlenen bir tabloya dönüşür ve hatalar denetimde ortaya çıkar.

5393 sayılı Kanun'un 41. maddesine göre stratejik plan ve performans programı bütçenin hazırlanmasına esas teşkil eder; nüfusu 50.000'in altındaki belediyelerde stratejik plan zorunlu değildir. Kanunun 56. maddesi ise belediye başkanının, stratejik plan ve performans programına göre yürütülen faaliyetleri, performans ölçütlerine göre hedef ve gerçekleşme durumunu ve sapmaların nedenlerini açıklayan faaliyet raporunu hazırlamasını öngörür.

Sıfır Atık Yönetmeliği de atık hizmetlerine ilişkin program ve politikaların stratejik plana ve bütçeye yansıtılmasını açıkça ister. Ayrı toplama oranı, toplama sıklığına uyum ve konteyner başına hizmet gibi göstergeler ancak yukarıda sayılan kayıtlardan üretilebilir. Kayıtları düzenli tutan belediye, hem yasal bildirimleri zamanında yapar hem de araç, ekip ve ekipman ihtiyacını tahmine dayanmadan bütçeleyebilir.