Kamuda açık kaynak kodlu yazılım: neden öncelenmeli, mevzuat ne istiyor

Açık kaynak kodlu yazılım, kaynak kodu kullanıcıya sunulan ve lisansı bu kodun incelenmesine, değiştirilmesine ve yeniden dağıtılmasına izin veren yazılımdır. Bir lisansın açık kaynak sayılıp sayılmayacağına ilişkin en yaygın ölçüt, Open Source Initiative (OSI) tarafından yayımlanan Açık Kaynak Tanımı'dır. Tanım on ölçütten oluşur. Bunlar arasında serbest yeniden dağıtım, kaynak koduna erişim, türev çalışmalara izin verilmesi, kişi ve gruplar arasında ayrım yapılmaması ve yazılımın herhangi bir kullanım alanında kısıtlanmaması yer alır. Tanıma göre program kaynak kodunu içermeli, hem kaynak kod hem de derlenmiş biçimde dağıtılmasına izin vermelidir.

TÜBİTAK ULAKBİM tarafından hazırlanan ve Dijital Dönüşüm Ofisi'nce kurumların kullanımına sunulan Açık Kaynak Kodlu Yazılıma Geçiş Analiz Rehberi de açık kaynak lisansını, yazılımın kullanımı, değiştirilmesi ve dağıtılmasına yönelik hüküm ve koşulları içeren yasal bir sözleşme olarak tanımlar. Rehber, kamu kurumları açısından açık kaynak kabul edilebilecek lisansları da tek tek sayar; Apache, MIT, BSD, GNU GPL, LGPL, AGPL, Mozilla Public License ve European Union Public License bu listede yer alır.

Açık kaynak kodlu yazılımı öncelemenin gerekçeleri, kurumun yazılımla ilişkisini kimin belirlediği sorusunda toplanır. Kapalı yazılımda yazılımın nasıl değişeceğine, ne kadar süre destekleneceğine ve verinin hangi biçimde dışarı alınabileceğine çoğunlukla üretici karar verir. Açık kaynakta bu kararların önemli bir kısmı kuruma geçer.

• Üretici bağımlılığının azalması: Kaynak koda ve lisans haklarına erişimi olan kurum, yazılımın bakımını ve geliştirilmesini tek bir firmaya bağlı kalmadan farklı yüklenicilere yaptırabilir. Bir sözleşmenin sona ermesi, sistemin sürdürülmesini imkânsız hâle getirmez.
• Denetlenebilirlik ve güvenlik: Kaynak kodu incelenebildiği için kurum ya da kurumun görevlendirdiği bağımsız uzmanlar yazılımın ne yaptığını, hangi veriyi nereye ilettiğini ve olası güvenlik açıklarını doğrudan inceleyebilir. Açık kod tek başına güvenlik sağlamaz; düzenli güncelleme ve denetimle birlikte değer kazanır.
• Verinin ve sistemin kurumda kalması: Açık kaynak yazılım kurumun kendi sunucularında ya da kurumun seçtiği altyapıda çalıştırılabilir. Veri, tek bir üreticinin hizmetine ya da kapalı biçimine bağlı kalmaz. Avrupa'da bu konu dijital egemenlik başlığı altında ele alınmaktadır.
• Birlikte çalışabilirlik: Veri yapısı ve arayüzleri incelenebilen bir yazılımın başka sistemlerle bağlantısı kurulabilir ve ileride başka bir yazılıma geçişte verinin nasıl taşınacağı önceden belirlenebilir.
• Maliyet: Kullanıcı ya da cihaz başına lisans ücreti doğmaz. Bütçe, kuruma özgü uyarlama, destek ve eğitim gibi doğrudan ihtiyaca yönelik kalemlere ayrılabilir. Genelge de bilişim harcamalarından tasarrufu açık kaynağa geçişin amaçları arasında sayar.

29 Temmuz 2023 tarihli ve 32263 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 2023/13 sayılı "Kamuda Açık Kaynak Kodlu Yazılım Kullanımı" konulu Cumhurbaşkanlığı Genelgesi, amacını kamuda açık kaynak kodlu yazılımların (AKKY) kullanımının yaygınlaştırılarak "bilişim harcamalarından tasarruf edilmesi, üretici bağımlılığının azaltılması ve siber güvenliğin güçlendirilmesi" olarak belirler. Savunma, istihbarat ve güvenlik alanındaki sayılan kurumlar dışında kalan kamu idareleri; il özel idareleri, belediyeler ve bunların bağlı kuruluşları, kamu iktisadi teşebbüsleri ve döner sermayeler Genelgenin kapsamındadır. Genelge dört temel hüküm içerir:

• Kullanılan ticari lisanslı yazılımların envanteri ile bunlardan hangilerinin AKKY muadilleriyle değiştirilebileceğini gösteren "AKKY Geçişi Analiz ve Yol Haritası Raporu", Dijital Dönüşüm Ofisi'nin şablonuna ve Açık Kaynak Kodlu Yazılıma Geçiş Analiz Rehberi'ne uygun olarak hazırlanıp dokuz ay içinde Ofise iletilir.
• Rapor kapsamındaki çalışmalar için gerekli mali kaynak ve iş gücü ayrılır. Strateji ve Bütçe Başkanlığı, bilgi teknolojisi bütçe planlamalarında ve ödenek tahsisinde bu raporları dikkate alır.
• Yazılım tedarikini içeren mal ve hizmet alımlarında, teknik ve/veya ekonomik gerekçelerle uygun olmaması hâli dışında ticari lisanslı yazılımlar yerine AKKY muadilleri tercih edilir. AKKY'nin tercih edilmediği durumlarda gerekçe, proje teklif formlarında ayrıntılı olarak açıklanır.
• Mevcut AKKY'lerin Türkiye'de faaliyet gösteren firmalarca ve Türkiye'de istihdam edilen personelce özelleştirilmesiyle geliştirilen yazılımlar da geçiş sürecinde değerlendirilir; uygun AKKY ürünü bulunmaması durumunda ticari lisanslı yazılımlara tercih edilir.

Rehber, geçiş analizini envanter çalışması, teknik analiz, yetkinlik analizi ve maliyet analizi olmak üzere dört bölümde toplar. Teknik analizde mevcut yazılımların diğer sistemlerle ilişkileri ve bağımlılıkları incelenir; harita ve çizim uygulamaları gibi mesleki uygulamalar da bu kapsamdadır. Yakın zamanda satın alınması planlanan yazılımların analize dahil edilmesi ve gereksinimlerin açık kaynak alternatiflerle ne ölçüde karşılanabileceğinin değerlendirilmesi beklenir. Rehber, muadil yazılımların araştırılmasında TÜBİTAK ULAKBİM'in Pardus internet sitesindeki açık kaynak kodlu yazılımlar listesine yönlendirir. Debian GNU/Linux tabanlı Pardus işletim sistemi, TÜBİTAK bünyesinde geliştirilmektedir.

4734 sayılı Kamu İhale Kanunu'nun 5. maddesine göre idareler, ihalelerde saydamlığı, rekabeti, eşit muameleyi, güvenirliği, gizliliği, kamuoyu denetimini, ihtiyaçların uygun şartlarla ve zamanında karşılanmasını ve kaynakların verimli kullanılmasını sağlamakla sorumludur. Aynı Kanun'un 12. maddesi, teknik kriterlerin verimliliği ve fonksiyonelliği sağlamaya yönelik olmasını, rekabeti engelleyici hususlar içermemesini ve bütün istekliler için fırsat eşitliği sağlamasını ister.

12. madde ayrıca teknik şartnamelerde belli bir marka, model, patent, menşei, kaynak veya ürün belirtilemeyeceğini ve belirli bir marka veya modele yönelik özellik ve tanımlamalara yer verilmeyeceğini hükme bağlar. Ulusal ve/veya uluslararası teknik standartların bulunmaması ya da teknik özelliklerin belirlenmesinin mümkün olmaması hâllerinde marka veya model, ancak "veya dengi" ifadesine yer verilmek şartıyla belirtilebilir. Genelge ile birlikte okunduğunda bu hüküm, şartnamenin belirli bir ürün yerine yazılımın görmesi gereken işlev, desteklemesi gereken açık standartlar ve verinin teslim biçimi üzerinden yazılmasını gerektirir.

Avrupa Komisyonu, 21 Ekim 2020'de "Think Open" başlıklı 2020-2023 Açık Kaynak Yazılım Stratejisi'ni onaylamıştır. Strateji açık düşünme, dönüşüm, paylaşım, katkı, güvenlik ve denetimi elde tutma ilkelerine dayanır ve Avrupa'nın dijital özerkliğine katkıyı hedefleri arasında sayar. 11 Nisan 2024'te yürürlüğe giren Birlikte Çalışabilir Avrupa Yasası (Interoperable Europe Act, Tüzük (AB) 2024/903) ise bilgi sistemlerindeki değişikliklerin etkisini ölçen zorunlu birlikte çalışabilirlik değerlendirmeleri ile birlikte çalışabilirlik çözümlerinin bir portal üzerinden paylaşılması ve yeniden kullanılması gibi araçlar getirir.

Almanya'nın Schleswig-Holstein eyaleti, kamu yönetimindeki standart çalışma ortamını açık kaynağa taşıyan kapsamlı bir geçiş yürütmektedir. Eyalet hükümetinin Aralık 2025'te güncellenen açıklamasına göre vergi idaresi dışındaki iş istasyonlarının yaklaşık yüzde 80'inde ofis yazılımı olarak LibreOffice kullanılmakta, yaklaşık 44.000 e-posta kutusu Open-Xchange'e taşınmış bulunmaktadır. Eyalet, bu geçişle yıllık 15 milyon avronun üzerinde lisans gideri tasarrufu sağladığını; 2026 yılı için ise geçiş ve geliştirme amacıyla 9 milyon avroluk tek seferlik yatırım gerektiğini belirtmektedir. Açıklamada amaç, tek tek üreticilere olan teknik ve dolayısıyla ekonomik bağımlılığın azaltılması olarak ifade edilmektedir. Fransa'da ise devlet, 2013'ten bu yana önerdiği özgür yazılımları SILL (Socle interministériel de logiciels libres) adlı bir listede toplamaktadır.

Bu örnekler, açık kaynağa geçişin bir kerelik bir ürün değişikliğiyle sınırlı kalmadığını; envanter, yatırım, eğitim ve yıllara yayılan bir yol haritası gerektirdiğini göstermektedir. Türkiye'de Genelgenin öngördüğü analiz ve yol haritası raporu da aynı mantığa dayanır. Serinin sonraki yazısında lisans türleri ve kurumun yükümlülükleri ele alınmaktadır.